Το ’40 και η πάλη κατά του φασισμού

 

Η 28η του Οκτώβρη είναι η επέτειος που σύσσωμος ο ελληνικός λαός όρθωσε το ανάστημά του ενάντια στην ιμπεριαλιστική εισβολή του ιταλικού φασισμού στα 1940 και ενώ μαινόταν ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Η ιστορία είναι κάπως διαφορετική από αυτήν που μάθαμε στα σχολικά εγχειρίδια και την εθνική αφήγηση που έντεχνα ξεχνά όλο το ιστορικό παρασκήνιο του πριν και του μετά, γιορτάζοντας την έναρξη του πολέμου αλλά όχι την απελευθέρωση.

Στις 3 το πρωί της 28ης Οκτωβρίου 1940 ο Ιταλός Πρέσβης Ε. Γκράτσι επιδίδει στον Έλληνα δικτάτορα Ι. Μεταξά τηλεγραφική διακοίνωση, με την οποία η φασιστική κυβέρνηση της Ιταλίας, που βρισκόταν σε εμπόλεμη κατάσταση με την Βρετανία, απαιτούσε -ως «έμπρακτη» απόδειξη της ουδετερότητας της Ελλάδας- να της επιτραπεί να καταλάβει στρατιωτικά ορισμένες θέσεις στρατηγικής σημασίας επί ελληνικού εδάφους (δίχως να προσδιορίζει ποιες). Η επίδοση του τελεσιγράφου ήταν ουσιαστικά μια τυπική υπόθεση, δεδομένου ότι οι απαιτήσεις της ιταλικής πλευράς ήταν εξωφρενικές, αόριστα διατυπωμένες, ενώ έδιναν περιθώριο μόλις 3 ωρών για την αποδοχή ή την απόρριψή τους. Η επίθεση ήταν προαποφασισμένη. Αυτό εξηγεί και την αντίδραση του Μεταξά, ο οποίος δεν έκανε τίποτε άλλο από το να αναγνωρίσει την κατάσταση: «Alors, c’est la guerre» [σ.σ. ώστε έχουμε πόλεμο]» ήταν η απάντηση που έδωσε στον Ιταλό Πρέσβη. Ο ελληνοϊταλικός πόλεμος άρχιζε.

Η επιλογή στρατοπέδου στη νέα ενδοϊμπεριαλιστική διαμάχη που είχε ξεσπάσει δεν είχε να κάνει με τις ιδεολογικές συγγένειες της τεταρτοαυγουστιανής δικτατορίας, αλλά με τα στρατηγικά συμφέροντα της ελληνικής αστικής τάξης και τους δεσμούς που είχε αναπτύξει με το βρετανικό κεφάλαιο. «Είμεθα ουδέτεροι», δήλωνε ο Μεταξάς σε δημοσιογράφο της βρετανικής εφημερίδας Daily Telegraph το Μάη του 1940, «εφ’ όσον χρόνον η Αγγλία θέλει να είμεθα ουδέτεροι. Τίποτα δεν κάνομε χωρίς συνεννόησιν με την Αγγλία και, τις περισσότερες φορές, ό,τι κάνομε γίνεται κατά σύστασιν ή παράκλησιν της Αγγλίας…Η Ελλάς είναι ζωτικό τμήμα της αγγλικής αυτοκρατορικής άμυνας. Η Ελλάς είναι έτοιμη να συμμετάσχη στην άμυνα αυτή, που είναι και άμυνα της ιδίας ακεραιότητος.» Όπως αποδείχθηκε πάντως στην κατοχή, η αστική τάξη της χώρας μας δεν είχε καμιά διάθεση για ουσιαστική αντίσταση. Την αντίσταση την έκανε ο ίδιος ο λαός μέσα από το ΕΑΜ και με μπροστάρη το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας.

Είχε προηγηθεί, κατά την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου, το πρώτο ανοιχτό γράμμα του ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, Νίκου Ζαχαριάδη, γραμμένο μέσα από τα μπουντρούμια της Γενικής Ασφάλειας στις 31 Οκτώβρη, το οποίο δημοσιεύτηκε στις 2 Νοέμβρη 1940 και που καλούσε στην οργάνωση της αντίστασης ενάντια στην εισβολή.

Την 28η Οκτώβρη 1940, περίπου 2.000 κομμουνιστές, πρωτοπόρα μέλη και στελέχη του ΚΚΕ βρίσκονταν κρατούμενοι σε 22 φυλακές, στρατόπεδα και τόπους εξορίας. Αμέσως μόλις εκδηλώθηκε η στρατιωτική επιδρομή της Ιταλίας, η ηγεσία του ΚΚΕ, τα μέλη και τα στελέχη του από τις φυλακές και τις εξορίες στάθηκαν αποφασιστικά στο πλευρό του λαού. Οσοι μπόρεσαν να δραπετεύσουν, άρχισαν να αναδιοργανώνουν το Κόμμα, συγκροτώντας Κεντρική Επιτροπή και ανασυγκροτώντας τις Κομματικές Οργανώσεις. Ταυτόχρονα άρχισαν να οργανώνουν την αντίσταση του λαού στον κατακτητή.

Ολοι οι φυλακισμένοι και εξόριστοι κομμουνιστές, από την πρώτη στιγμή ζήτησαν να σταλούν στο πολεμικό μέτωπο, στην πρώτη γραμμή. Η άρχουσα τάξη της Ελλάδας έθετε το δικό της ταξικό ζήτημα πάνω απ’ όλα. Ετσι, η δικτατορία του Μεταξά αρνήθηκε να απελευθερώσει τους κρατούμενους στις φυλακές και τις εξορίες κομμουνιστές και άλλους αγωνιστές προκειμένου, όπως ζητούσαν, να σταλούν εθελοντικά στο πολεμικό μέτωπο. Και όσοι δεσμώτες κομμουνιστές δεν κατάφεραν να αποδράσουν παραδόθηκαν από το ελληνικό κράτος στους Γερμανούς κατακτητές, πολλοί από τους οποίους βεβαίως πέρασαν τη φρικιαστική εμπειρία των στρατοπέδων του Νταχάου, του Αουσβιτς, του Ματχάουζεν και αλλού, ανάμεσα στους οποίους και ο ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης.

getImage

Η κληρονομιά του ’40

Ο Ελληνικός λαός που κλήθηκε να πολεμήσει τον φασιστικό Ιταλικό εισβολέα πήρε πολύτιμα μαθήματα από αυτή την περίοδο, που αποτέλεσαν σημαντική βάση για τον αγώνα που θα ακολουθούσε μες την κατοχή. Η στρατιωτική υποδομή που άφησε το μεταξικό καθεστώς (ιδιαίτερα όσον αφορά τις μεταφορές) ήταν ανεπαρκής, αλλά η μορφή που πήραν οι μάχες πάνω στα βουνά αναπλήρωσαν τις τεράστιες ελλείψεις οδηγώντας σε νίκες κατά του υπέρτερου Ιταλικού στρατού.

Η διάρθρωση του στρατού, επιλογές τις οποίες επέβαλε κυρίως ο χώρος,  συγκροτούσε έναν επιπλέον χώρο ανάδειξης του συλλογικού. Η εμβάπτιση τους στην σκληρή, συλογική πολεμική περιπέτεια έφτιαχνε δεσμούς με σημαντικό αντίκτυπο. Ήταν ένα πολύμορφο εργαστήριο, προπαρασκευαστικό για την συνέχεια. Προπολεμικοί δεσμοί, ιεραρχίες, ανάγκες, προτεραιότητες έσπασαν μέσα σε αυτό το όλο και πιο επικίνδυνο περιβάλλον. <<Από αυτούς τους πολεμικούς μήνες άρχιζε να κτίζεται η διαθεσιμότητα των πολλών για συμμετοχή στο ιστορικό γίγνεσθαι>> αναφέρει ο Γ. Μαργαρίτης. <<Αν θέλαμε να συνοψίσουμε, θα λέγαμε χωρίς δισταγμό ότι το πιο σημαντικό μάθημα αυτού του σχολείου των εμπειριών θα μπορούσε να ονομαστεί ο θάνατος, το τέλος του καθημερινού, του προβλέψιμου, του επαναλαμβανόμενου στην κλίμακα της ανθρώπινης ζωής.>> Στα βουνά της Ηπείρου και της Αλβανίας βάθαιναν αυτές οι διεργασίες. Οι λεκάνες, οι στενές κοιλάδες που σχηματίζονται ανάμεσα στους θεόρατους ορεινούς όγκους αποτελούσαν μικρογραφίες κόσμων ολόκληρων. Η μορφολογία του εδάφους κατακερμάτιζε τον στρατό, δεν επέτρεπε μαζικές συγκεντρώσεις στρατιωτών αλλά μικρές, στενά δεμένες, μονάδες που επειχειρούσαν με ένα βαθμό πρωτοβουλίας και εφευρετικότητας.  Εκεί που ολόκληρος στρατός πολεμούσε, τα δικαιώματα του στενού ανθρώπινου κύκλου, στα όρια της παρέας, της συντροφιάς, αναδεικνύονταν με τον πιο ισχυρό τρόπο.

Ο πόλεμος της Αλβανίας ήταν πόλεμος των μικρών μονάδων, των διμοιριών, των λόχων, σπανιότερα των ταγμάτων. Ο χώρος ευνοούσε τις σε τοπική κλίμακα συγκρούσεις, έκανε απαγορευτικές τις γενικές στρατηγικές κινήσεις αφήνοντας έκθετη την Ιταλική στρατιωτική λογική. Το πυροβόλο σκαρφάλωνε σε ουλαμούς των δύο πυροβόλων, σπάνια μια πυροβολοαρχία συγκεντρωμένη. Οι στρατιώτες μάθαιναν τον πόλεμο στην μικρή διάσταση. Κάθε τάγμα, κάθε λόχος ή διμοιρία μπορούσαν να δώσουν την δική τους αυτόνομη μάχη. Για τον εαμικό-ελασικό αγώνα που θα ακολουθούσε αυτά είχαν σημαντική αξία. Ήταν η πεποίθηση των στρατιωτών ότι μπορούσαν να κινηθούν σχετικά ανεξάρτητοι και αυτόνομοι στις πιο αντίξοες συνθήκες, να επιλύσουν στον μικρό τους κύκλο περίπλοκα προβλήματα, έμαθαν να παίρνουν πρωτοβουλίες, να αυτοσχεδιάζουν, να ενεργούν. Διακρίθηκαν στην τακτική διείσδυση στην ανατροπή των εχθρικών θέσεων με τολμηρές κινήσεις στα αδύνατα σημεία. Αυτές οι συνθήκες και η αποτελεσματικότητα στην λεπτομέρεια γέννησαν και τον μύθο και το ιδεολόγημα του ΄Έλληνα στρατιώτη” με το ”ανώτερο μαχητικό πνεύμα”.

Μέσα από αυτή την νίκη, σημαντική παρακαταθήκη ήταν η περιφρόνηση που γέννησε για τον εχθρό, του αυριανού κατοχικού δυνάστη. Σημαντική πτυχή επίσης ήταν η περιφρόνηση προς την υψηλή ηγεσία του έθνους και του στρατού: οι απλοί στρατιωτές και οι κατώτεροι αξιωματικοί ένιωθαν την εγκατάλειψη από τους εθνοπατέρες σε πολλα ζητήματα του πολέμου. Άισθημα που βγήκε και μελλοντικά σωστό μιας και με το ξεκίνημα της κατοχής μεγάλο μέρος της αστικής τάξης και τη στρατιωτικής ηγεσίας εγκατέλειψε την χώρα.  Υπήρχε η πεποίθηση ότι η ηγεσία δεν ήθελε καν να κερδίσει αυτό τον πόλεμο. Οι ”πάνω μας πρόδωσαν” ήταν το μήνυμα που το μέτωπο έστελνε στην κοινωνία, οι ”πάνω” σε αντίθεση με τους ”κάτω”, τον λαό, που έκανε το καθήκον του. Βρισκόμαστε στο επόμενο κεφάλαιο της νεοελληνικής ιστορίας.

Ο ΕΛΑΣ (το στρατιωτικό τμήμα του ΕΑΜ), στην τακτική-επιχειρισιακή του διάσταση, ήταν σε τελευταία ανάλυση αντίγραφο του στρατού που οι συνθήκες στην Αλβανία διαμόρφωσαν. Η πολεμικά συντριπτική ανωτερότητα του ΕΛΑΣ απέναντι στα τάγματα ασφαλείας οφειλόταν σε παρόμοιους λόγους με την διαμόρφωση του Ελληνο-Ιταλικού πολέμου. Ενώ τα Τάγματα παρέτασσαν μια δύναμη κρούσης χωρίς υποδομή, ο ΕΛΑΣ απαντούσε με μικρότερη παρατακτή δύναμη αλλά με ασύγκριτα μεγαλύτερο βάρος , μηχανισμών στήριξης. Πετύχαινε έτσι νίκες δυσεξήγητες αριθμητικά.

Αμέσως μετά την έναρξη της Κατοχής, με πρωτοβουλία του ΚΚΕ, δημιουργήθηκαν το Εργατικό Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΕΑΜ) στις 16 Αυγούστου 1941 και το ΕΑΜ στις 27 Σεπτέμβρη 1941. Στο ΕΑΜ και στις οργανώσεις του (ΕΛΑΣ, ΕΠΟΝ, Εθνική Αλληλεγγύη, ΕΤΑ, ΟΠΛΑ, ΕΛΑΝ) συσπειρώθηκε η μεγάλη πλειοψηφία της εργατικής τάξης και των λαϊκών στρωμάτων.

Το ΕΑΜ έσωσε το λαό από την πείνα. Δημιούργησε φύτρα εξουσίας στις απελευθερωμένες περιοχές (Αυτοδιοίκηση, Λαϊκή Δικαιοσύνη). Τροφοδότησε τη λαϊκή πολιτιστική ανάταση. Στις 10 Μάρτη 1944 ορκίστηκε η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ), το κεντρικό πολιτικό όργανο διοίκησης των απελευθερωμένων περιοχών.

Η ίδρυση του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας

Ο αγώνας του ΔΣΕ υπήρξε συνέχεια των αγώνων του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ, το δεύτερο αντάρτικο, όπως το λέγανε.

Δεκατρείς μήνες μετά την απαράδεκτη  Συμφωνία της Βάρκιζας η κατάσταση είχε διαμορφωθεί ως εξής, σε βάρος του ΕΑΜικού κινήματος: 1.289 δολοφονίες, 6.671 τραυματισμοί, 31.632 βασανισμοί, 18.767 λεηλασίες και φυλακίσεις, 84.931 συλλήψεις, 509 απόπειρες φόνου, 265 βιασμοί γυναικών.
Το λαϊκό κίνημα μετά την απελευθέρωση βρέθηκε μπροστά στο δίλημμα: Υποταγή ή οργάνωση της πάλης και αντεπίθεση; Αν και με καθυστέρηση, επέλεξε το δεύτερο δρόμο, όπως κάθε λαός που αρνείται να δεχτεί την ταπείνωση και τον εξανδραποδισμό.

Ο αγώνας του ΔΣΕ ξεχωρίζει γιατί αποτέλεσε την κορυφαία στιγμή της ταξικής πάλης στην Ελλάδα, αγώνας που απείλησε την εξουσία της αστικής τάξης στη χώρα . Ο ελληνικός λαός με μπροστάρη την οργανωμένη εργατική τάξη, μέσα σε μερικά χρόνια εκτέλεσε έναν άθλο: μέσα σε άθλιες συνθήκες κατοχής, έφτιαξε δύο φορές (ΕΛΑΣ, ΔΣΕ) στρατό από το τίποτα, τα έβαλε στα ίσα με τους πανίσχυρους ιμπεριαλιστές του κόσμου (πρώτα Γερμανία-Ιταλία, μετά ΗΠΑ, Βρετανία) δημιούργησε τις δικές του δομές εξουσίας, έβαλε κάτω τον φασισμό, και έφτασε κοντά στο να κάνει την έφοδο στον ουρανό. Η ιστορία όμως δεν τέλειωσε….

Θύελλες, άνεμοι γύρω μας πνέουν
Τέκνα του σκότους εμάς κυνηγούν
Σ’ ύστερες μάχες μπλεκόμαστε τώρα
Κι άγνωστες τύχες εμάς καρτερούν

 Πάντα περήφανοι, πάντα εμπρός

Σώζουμε έθνη και δούλους λαούς

Πέφτοντας κάπου, μα πάντα νικώντας

Σώζουμε έθνη και δούλους λαούς

Λιώνουν, πεινούν οι εργάτες μπροστά μας
Ως πότε αδέρφια αυτές οι σκηνές
Ήρωες νέοι μη σας τρομάζουν
Δίκες κρεμάλες και άλλες ποινές

Κι όμως ψηλά τη σημαία κρατώντας
Πάντα περήφανοι, πάντα εμπρός
Πέφτοντας κάπου, μα πάντα νικώντας
Σώζουμε έθνη και δούλους λαούς

Μίσος κι εκδίκηση σε κάθε κλέφτη
Σε κάθε τύραννο της εργατιάς
Θάνατος σ’ όλους τους μπουρζουάδες
Ήρθε η ώρα της λευτεριάς

Στη μάχη, στην πάλη, στον τίμιο αγώνα
Κείνοι που πέσανε θα δοξαστούν
Κι απογόνοι στις συγκεντρώσεις
Τα ονόματά τους θα διαλαλούν.

Πηγές:

α) Από την ήττα στην εξέγερση, Γιώργος Μαργαρίτης, Εκδόσεις: Ο πολίτης

β) Ριζοσπάστης

Profuso

Ω, πύλες του παραδείσου!

1 Comment

  • […] Η 4η Αυγούστου ήταν ένα αντικομμουνιστικό, αστικό, ταξι…. Παρενέβη κατασταλτικά αλλά και με την άμεση ανάληψη από το κράτος ενός μέρους της αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης με κρατική κοινωνική πολιτική, με στόχο την ενσωμάτωση στην πολιτική του των λαϊκών στρωμάτων. […]

Leave a Reply