Μάθημα στον Μπρεχτ: Τέχνη και πραγματικότητα

 

[…] Το πρώτο βήμα για μια επιστημονική ματιά πάνω στην πραγματικότητα είναι να κατανοηθεί πως δεν είναι ακλόνητη. Κινείται και μεταβάλλεται διαρκώς, και μάλιστα η κίνηση της προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση δεν γίνεται ανεξάρτητα από τη δική μας στάση. Την πηγή της κίνησης την αποκαλύπτει [ο Μπρεχτ] στον επιγραμματικό στίχο του ‘’φίλος σας είναι η αλλαγή, η αντίφαση σύμμαχος σας’’. Είναι οι αντιμαχόμενες εσωτερικές αντιφάσεις κάθε κοινωνικού φαινομένου, που αποδεικνύουν πως δεν είναι ενιαίο, αιώνιο κι αμετάβλητο, αλλά ένα πεδίο προσωρινά ισορροπημένων συγκρούσεων που η υπέρβαση τους οδηγεί σε μια καινούργια και ανώτερη κοινωνική μορφή. Η αλλαγή δηλαδή στον Μπρεχτ δεν είναι η αυξομείωση, η μεταρρύθμιση, η επανάληψη με άλλη μορφή, αλλά το ποιοτικό άλμα, που επέρχεται μέσα από τη συσσώρευση, κλιμάκωση και κορύφωση αφόρητων πιεστικών αντιφάσεων, αρκεί η εργατική τάξη και τ’αλλα φτωχά καταπιεσμένα στρώματα να βάλουν το χέρι τους για να τις υπερνικήσουν. Επειδή, μάλιστα ο Μπρεχτ αντιπαθούσε κάθε στείρα και εξωιστορική επιβολή μιας διδασκαλίας για την επανάσταση, αναζητούσε δημιουργικά και συγκεκριμένα τις αντιφάσεις που αναπτύσσονται στα ξεχωριστά κάθε φορά κοινωνικά φαινόμενα.

Το παρακάτω απόσπασμα από το έργο του ‘’Το Μανιφέστο’’ –μια έξοχη, ημιτελή ποιητική απόδοση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου των Μαρξ και Έγκελς- αποτελεί ένα χαρακτηριστικό δείγμα του επιδέξιου χειρισμού των διαλεκτικών αντιφάσεων από τον Μπρεχτ στην περίπτωση των κυκλικών καπιταλιστικών κρίσεων:

‘’Σε άλλες εποχές η πείνα βασάνιζε τον κόσμο, όταν οι σιτοβολώνες άδειαζαν.

Τώρα όμως, κι αυτό είναι αδιανόητο, πεινάμε όταν αυτοί παραείναι γεμάτοι…

Την ίδια στιγμή που κάπου το ύφασμα στοιβάζεται σε μπάλες, κάπου αλλού οι

ξεπαγιασμένες ρακένδυτες οικογένειες, που έχουν πεταχτεί σε μια μέρα έξω από το νοικιασμένο

σπίτι, διασχίζουν ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα που πλέον είναι χωρίς κατοίκους.

Αχ, αυτός που δούλεψε τόσο ακούραστα, ξορκίζοντας την εκμετάλλευση, δε βρίσκει σήμερα

κανέναν να τον εκμεταλλευτεί κι άλλο. Αδιάκοπα διασχίζει την πόλη αναζητώντας εργασία.

Η γιγάνταια δομή της κοινωνίας που έχει οικοδομηθεί από πολλές γενιές βυθίζεται στη βαρβαρική

προιστορική εποχή. Και γι’αυτό δεν ευθύνεται η έλλειψη. Η υπερπληθώρα, το πάρα πολύ είναι αυτό που την κάνει να κλονίζεται.’’

Σε αυτό το πρώτο επίπεδο ο Μπρεχτ αναδεικνύει την αντίφαση ανάμεσα στην παραγωγή και την κατανάλωση, υπογραμμίζοντας το χαρακτήρα των καπιταλιστικών κρίσεων ως κρίσεων υπερπαραγωγής και υπερσυσσώρευσης πλούτου. Ταυτόχρονα ο σημερινός κόσμος εμφανίζεται ακατανόητος, αφύσικος, παράλογος, άρα ξεπεσμένος και προορισμένος να ξεπεραστεί. Πρόκειται για το περίφημο ”παραξένισμα”, που με πολύ μεγαλύτερη εμβέλεια και δραστικότητα χρησιμοποιεί ο Μπρεχτ στο θέατρο για να εξαναγκάσει το θεατή μέσα από την έκπληξη, το απροσδόκητο, να περιεργαστεί το συνηθισμένο με καινούργια ματιά, έτσι που στη συνέχεια να το επεξεργαστεί, όπως κάνει και η επιστήμη. Συνεχίζει λοιπόν:

‘’Γιατί το σπίτι δεν είναι προορισμένο για κατοικία και το ύφασμα δεν είναι προορισμένο για ένδυση,

Ούτε το ψωμί είναι προορισμένο για φάγωμα. Όχι, πρέπει να αποφέρουν κέρδος…μόνο κέρδος΄΄

Στο δεύτερο κι ανώτερο αυτό επίπεδο παρουσιάζει την αντίφαση ανάμεσα στην εμπορευματική αξία και την αξία χρήσης των προιόντων της εργασίας. Στην αντίφαση αυτή εμπεριέχεται η αιτία των καπιταλιστικών κρίσεων, η αδυναμία εξασφάλισης ικανοποιητικού κέρδους, έμμεσα όμως υποδεικνύεται και η κατεύθυνση της ταξικής πάλης προς την κατάργηση του κέρδους και της εμπορευματικής παραγωγής για να επιστραφεί στα αγαθά ο πραγματικός προορισμός τους να καλύπτουν τις κοινωνικές ανάγκες. Αυτό άλλωστε είναι το λογικό, όπως και όλος ο κομμουνισμός είναι στον Μπρεχτ το απλό και το λογικό. Μια αντίληψη που στο έργο του αποκτά προτεραιότητα, καθώς υιοθετεί τον Ένγκελς, ο οποίος, διορθώνοντας τον Χέγκελ, γράφει στον Λουδοβίκο Φόιερμπαχ: ‘’Ό,τι είναι πραγματικό στο πεδίο της ανθρώπινης ιστορίας γίνεται με τον καιρό παράλογο…κι ό,τι είναι λογικό στα κεφάλια των ανθρώπων προορίζεται να γίνει πραγματικό, όσο κι αν αντιφάσκει στην πραγματικότητα που υπάρχει φαινομενικά’’.

Έτσι η παρουσίαση της τρίτης και τελευταίας αντίφασης, της αντίφασης ανάμεσα στις παραγωγικές δυνάμεις –το υψηλό επίπεδο παραγωγικότητας που μπορεί να διευκολύνει αφάνταστα την ζωή όλων- και τις σχέσεις παραγωγής- που φτάνουν στην περίπτωση της κρίσης ως και να εκμηδενίζουν αυτήν την παραγωγικότητα με την καταστροφή του παραγμένου πλούτου και των ίδιων των ανθρώπων- έρχεται να βαθύνει και να δυναμώσει στο έπακρο την αρχική έκπληξη για την παραφροσύνη του αστικού κόσμου, την επίγνωση ότι πρέπει να τελειώνουμε πια με αυτόν.

‘’Τα εκατομμύρια εργατών όμως…τα στοιβάζει τώρα σε εργοστάσια κάτεργα για να

τα πετάξει μετά ξανά έξω από τα κάτεργα στους παγωμένους δρόμους. Αυτά τα εκατομμύρια

εργατών συνειδητοποιούν την αλήθεια. Την ψιθυρίζουν έκπληκτοι μεταξύ τους…

Ο κόσμος της αστικής τάξης…είναι πολύς στενός για να περιλάβει τον πλούτο που έχει δημιουργήσει.’’

Από το παράδειγμα είναι φανερό ότι η επιστημονική αφομοίωση της πραγματικότητας δεν είναι δυνατή για τον Μπρεχτ αν μέσα από τις αντιφάσεις δε βγαίνουν στο φως οι αιτιώδεις δεσμοί των φαινομένων. Πυρήνας στη μέθοδο του και απαράβατη αρχή –παρά τη γενική αποστροφή του στις αμετάβλητες αλήθειες- είναι ότι το καλλιτεχνικό έργο έχει κοινωνικό καθήκον να φανερώνει σε κάθε κατάσταση τις κοινωνικές εξαρτήσεις της. Στο έργο του η οικονομία βρίσκεται πίσω από την πολιτική και η ταξική πάλη πίσω από την ιστορία. Στην αποκάλυψη των κοινωνικών αιτιών κάθε φαινομένου βρίσκει ένα από τα αποτελεσματικότερα μέσα για να βοηθήσει τους ‘’κάτω’’ να επενεργήσουν στην πραγματικότητα και η σκέψη τους από παθητική να γίνει ‘’παρεμβατική σκέψη’’, δηλαδή σκέψη-οδηγός για κοινωνική πρακτική δράση. […]

Το επικό ή διαλεκτικό θέατρο του Μπρεχτ δεν είναι ούτε απλοικό, ούτε απλουστευμένο. Κατευθύνεται σε μια σύλληψη του ανθρώπου στην ολότητα των κοινωνικών του σχέσεων. Η οικονομία έχει βέβαια σ’αυτές τον πρώτο ρόλο, καθώς, ”μόνο παίρνοντας υπόψη την παραγωγή, μπορούμε να διακρίνουμε με νόημα τις τάξεις”, όπως σημειώνει. Όμως μαζί μ’αυτόν τον πρωταγωνιστικό παράγοντα στο έργο του παίρνει μέρος όλο το κοινωνικό-αιτιακό πλέγμα. Οι ηθικές, νομικές, πολιτικές, αισθητικές, επιστημονικές κ.α. σχέσεις και συγκρούσεις των χαρακτήρων διαμορφώνονται σα συγκρούσεις συμφερόντων ανάμεσα σε τάξεις και οι ατομικές αντιθέσεις σαν κοινωνικές και όχι σαν ψυχολογικές αντιδράσεις και ιδιομορφίες. […]

—————–

Απόσπασμα από το κείμενο ‘’Μπερτολτ Μπρεχτ: Για το απλό που είναι δύσκολο να γίνει’’ της Ελένης Μηλιαρονικολάκη, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ

από το βιβλίο ‘’Μπερτολτ Μπρεχτ: Για τους σεισμούς που μέλλονται να ρθουν – Επιστημονικό Συνέδριο’’, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή

Profuso

Ω, πύλες του παραδείσου!

Be first to comment