Ταχύτερα, Ψηλότερα, Δυνατότερα

 

 Φιλοξενούμενο άρθρο

Εισαγωγή

H πληθώρα των άρθρων που είτε επικυρώνουν είτε, ακόμα, εξυμνούν τη σημαντικότητα που έχει η φυσική εκγύμναση για την υγεία και τη γενική ευεξία του άνθρωπου, δεν αφήνει ιδιαίτερα περιθώρια κριτικής και αμφισβήτησης. Ωστόσο, η φυσική αγωγή και οι διάφοροι τρόποι εφαρμογής και χρήσης της, δεν αναλώνονται αποκλειστικά στoν χρόνο που αφιερώνεται για τη εκγύμναση του σώματος, καθώς δεν αποτελούν μια αφηρημένη ή ξεκομμένη δραστηριότητα από το υφιστάμενο πολιτικοκοινωνικό πλαίσιο. Με μια τεράστια βιομηχανία που απέφερε κέρδη ύψους 133 δισεκατομμύρια δολαρίων το 2013 και η οποία παρέχει, εκτός του θεάματος που προσφέρουν οι επαγγελματίες αθλητές, την δυνατότητα σε εκατομμύρια ερασιτέχνες και επίδοξους αθλητές να επωφεληθούν από τις ολοένα αυξανόμενες υπηρεσίες και τα αγαθά της, σαφώς και διαθέτει την επιρροή ώστε να προσδιορίσει το καθεστώς φυσικής άσκησης ανά το παγκόσμιο. Ως εκ τούτου, θα ήταν αδόκιμο να υποστηρίξουμε ότι τα άτομα αυτοβούλως επιλέγουν να αθλούνται, αφήνοντας παράλληλα ανεξέταστή τη συνθήκη επιβολής τεχνικών και προϋποθέσεων που επιβάλλονται τόσο στο ανθρώπινο σώμα όσο και στην αντίληψη. Ανάμεσα σε άλλες δραστηριότητες της κοινωνικής ζωής, όπως για παράδειγμα η εργασία, η αθλητική αγωγή δεν μπορεί παρά να προσδιορίζεται και να διαμορφώνεται από τις επιταγές του κυρίαρχου λόγου.

Η εξωτερική χειραγώγηση και η ύστερη μετάβαση στο εσωτερικό του σώματος

Είναι δεδομένο ότι οι διάφοροι τομείς της κοινωνικής πραγματικότητας, όπως και οι διάφορες δραστηριότητες που λαμβάνουν χώρα εντός τους, συνιστούν ορισμένους καινούργιους τύπους κυριαρχίας, μέσα από τους οποίους η εξουσία προσδοκεί να ελέγξει και χαρακτηρίσει τον πληθυσμό. Σκοπός αυτής της χειραγώγησης, είναι η επιδίωξη της αστικής εξουσίας να εκπαιδεύσει με μηχανικό τρόπο τα ανθρώπινα σώματα, έτσι ώστε να επωφεληθεί από τη βέλτιστη απόδοση τους, επιτυγχάνοντας πιο εύκολα τους ιδιοτελείς σκοπούς της. Ένας από αυτούς τους τομείς, είναι και η σωματική αγωγή, όπου μέσα από τις διδαχτικές τεχνικές, αρχές και όρους που αυτή επιβάλλει, διευκολύνεται η ενστάλαξη ορισμένων σωματικών πρακτικών που χειραγωγούν το άτομο.

Παράλληλα, ο τρόπος, για τον Φουκώ με τον οποίο ο καπιταλισμός εξευγένισε σε βάθος χρόνου τον εαυτό του, είναι ταυτόχρονος με τον εξευγενισμό του σώματος, αναφορικά, δηλαδή, με την τακτική που το σώμα ελέγχεται και πειθαρχείται τόσο  εσωτερικά όσο και εξωτερικά. Ενώ στα αρχικά στάδια του καπιταλισμού ο έλεγχος του σώματος διενεργείτο βάση μιας μαζικού τύπου φυσικής αγωγής θεμελιωμένη στο  στρατιωτικό στυλ εκγύμνασης , στη συνέχεια, καθώς ο καπιταλισμός μετεξελισσόταν, η χειραγώγηση του ατόμου είχε ως αφετηρία και τελικό σκοπό της την ίδια του την αντίληψη. Συγκεκριμένα, η έμφαση μετακινήθηκε από τον εξωτερικό έλεγχο του σώματος, σε μια εξωτερική κατηγορική προσταγή – προερχόμενη από τον κυρίαρχο λόγο – η οποία ενσταλάζεται στο άτομο και έχει ως χαρακτηριστικό της την εμμονή αναφορικά με τη διαφύλαξη της προσωπικής του υγείας και ανάπτυξης της φυσικής του κατάστασης.

Οι συσχετισμοί μεταξύ φυσικής αγωγής και ελέγχου του σώματος στον καπιταλισμό, διαφαίνονται επίσης μέσα από την ιδιαίτερη φύση της σύγχρονης φυσικής αγωγής, μέσα από την οποία μπορούν να αναδειχτούν οι εστίες δύναμης που επενεργούν στον έλεγχο του σώματος. Βάση αυτής της συλλογιστικής, είναι δόκιμο να  υποστηρίξουμε ότι το αθλητικό σώμα είναι σε άμεση συνάρτηση με τις καπιταλιστικές προτροπές που εντοπίζονται στον τρόπο παραγωγής, αφού μερικά από σύγχρονα συνθήματα του ανταγωνιστικού αθλητισμού , όπως για παράδειγμα τα ‘work out’, ‘speed work’ κλπ εμπεριέχουν την απαίτηση από το άτομο ενός έργου, ενός κάματου, προκειμένου να ολοκληρωθεί επιτυχώς η σωματική εκγύμναση (1). Επιπρόσθετα, η σταδιακή εισχώρηση του αθλητισμού στην παγκόσμια αγορά,  αναμφίβολα ενέταξε ορισμένες καπιταλιστικές έννοιες της παραγωγής στην αθλητική διαδικασία, καθώς συγκεκριμένες εκφράσεις χρησιμοποιούνται στην ανάλογη προσπάθεια των εργοδοτών να αυξήσουν την εργατική παραγωγή. Οι σύγχρονες έννοιες που πάρθηκαν από το χώρο του μάρκετινγκ και της επιχειρησιακής ηγεσίας, όπως «αποδοτικότητα», «παραγωγικότητα», «αποτελεσματικότητα» και «επιβράβευση» έχουν μετεγκατασταθεί από τα λογιστικά γραφεία στα γήπεδα καλαθόσφαιρας και από τα δικηγορικά γραφεία στα ρινγκ πυγμαχίας ανά τον κόσμο.

Τα συμπτώματα από την εισβολή του καπιταλισμού στον σύγχρονο αθλητισμό, διακρίνονται ακόμα και στη περίπτωση όπου οι άνθρωποι αθλούνται ερασιτεχνικά για σκοπούς υγείας και ψυχαγωγίας, καθώς δεν μπορούν να ξεφύγουν από το πλαίσιο ελέγχου που τους επιβάλλεται. Η αθλητική ψύχωση με την οποία οι σύγχρονοι αθλούμενοι αντιλαμβάνονται τη φυσική εκγύμναση, υιοθετώντας ενέργειες την χρονομέτρηση του εαυτού τους, αξιολογώντας και επιβραβεύοντας ο ένας τον άλλον με πόντους ή επιδιώκοντας την κατάρριψη των προσωπικών τους ρεκόρ, εκλαμβάνονται, πλέον, ως αναγκαίες συνθήκες και προϋποθέσεις  για να επιτευχθεί η πνευματική και η σωματική ωφελιμότης.

Φυσική αγωγή και ελεύθερος χρόνος

Μια κριτική που ενδεχομένως να προέκυπτε εδώ, ότι δηλαδή η φυσική αγωγή είναι μια δραστηριότητα που ξοδεύεται στον ελεύθερο χρόνο του ατόμου και άρα δεν μπορεί να συγκριθεί με τις συνθήκες που χαρακτηρίζουν την υποχρεωτική εργασία, δεν θα λάμβανε υπόψη τα δυσδιάκριτα όρια της σύγχρονης εργασίας και του ελεύθερου χρόνου. Το άβατο του ελεύθερου χρόνου, τον οποίο με μανία οι αστοί πασχίζουν να διαφυλάξουν από την καπιταλιστική βορά που απαιτεί ολοένα και περισσότερες εργατοώρες, δεν συνιστά, πλέον, μια χρονική φάση του 24ωρου η οποία καταφέρνει να αποκόπτεται από τον έλεγχο του κεφαλαίου. Κι αυτό γιατί τόσο η δομή του ελεύθερου χρόνου όσο και το περιεχόμενο που της δίδεται, διαμορφώνεται μέσω μιας διαμεσολάβησης από τους ίδιους νόμους κίνησης οι οποίοι ενεργοποιούν την παραγωγική διαδικασία. Ως εκ τούτου, το γεγονός ότι ο καπιταλισμός αναγνώρισε στη φυσική αγωγή τη δυνατότητα να ελέγχει και να κατευθύνει αναλόγως το σώμα., δεν συνιστά παρά μια ακόμα προέκταση του σε ότι αφορά τον έλεγχο της διάθεσης του χρόνου και χώρου του ατόμου.  Με τις ευλογίες του καπιταλιστικού τρόπου ζωής, η φυσική αγωγή, διαμέσου διαφόρων σπορ και αθλητικών δραστηριοτήτων, χρησιμοποιείται για την δημιουργία πειθήνιων σωμάτων, με στόχο τη μαζική κατασκευή μιας εύρωστης εργατικής δύναμης -ακόμα και εκτός των ωρών εργασίας-  η οποία θα μπορεί να αντεπεξέλθει στους φρενήρεις ρυθμούς της καπιταλιστικής παραγωγής (2).

Ως ακολούθως, τα διάφορα αθλήματα και προγράμματα φυσικής αγωγής εντός του καπιταλιστικού πλαισίου, προωθούνται με ένα τέτοιο τρόπο ώστε να διευρύνουν την καπιταλιστική κυριαρχία πέρα από τα όρια που θέτει η εργατική ημέρα, εισβάλλοντας πλέον και στο προσωπικό χρόνο. Παραδείγματα αυτού του  lifestyle είναι τα ιδιωτικά γυμναστήρια που προσφέρουν συμπιεσμένα προγράμματα εκγύμνασης που διαρκούν ίσα με τη διάρκεια του μεσημεριανού διαλλείματος των εργαζομένων, τα κρατικά προγράμματα όπως είναι το ΑΓΟ, όπως επίσης τα προσφερόμενα αθλητικά προγράμματα από τις ίδιες τις επιχειρήσεις που θέλουν να ενθαρρύνουν μια ποικιλία από εξωεργασιακές δραστηριότητες, όπως οι εταιρικές ομάδες ποδοσφαίρου, με πρόσχημα της δημιουργία ισχυρών δεσμών ανάμεσα στους εργαζομένους και στόχο την ανάπτυξη της εταιρικής κουλτούρας.

Τα σημερινά αθλητικά «ιδεώδη»

Ενδεικτική είναι και η πραγματικότητα του σημερινού αθλητισμού, από την οποία έχουν απαλείφει όλα τα πολύτιμα φυσικά και πνευματικά χαρακτηριστικά τα οποία προκύπτουν από αυτόν, καθώς έχουν διαστρεβλωθεί από τη πραγματικότητα που πρεσβεύουν εντός του κερδοσκοπικού πλαισίου. Ωστόσο, η διαστρέβλωση αυτή δεν πρέπει να περιχαρακωθεί αποκλειστικά στην αφρόκρεμα των αθλητών και των επαγγελματικών αθλητικών ομάδων, καθώς μπορεί ακόμα να εντοπιστεί στις προσπάθειες που καταβάλλονται για τη δημιουργία μελλοντικών πρωταθλητών ήδη από τα πρώτα σχολικά χρόνια. Σαφώς και μια τέτοια προσπάθεια παραγωγής ατσάλινων αθλητών δεν θα μπορούσε να γίνει χωρίς συμμάχους, αφού οι βιομηχανικοί κολοσσοί που ασχολούνται με ιατρικοφαρμακευτικά είδη, αθλητικά σκευάσματα, εξειδικευμένο αθλητικό εξοπλισμό κλπ., βρίσκουν στον εμπορευματοποιημένο αθλητισμό το έδαφος για περαιτέρω έρευνες και δημιουργία αγαθών που θα ενισχύσουν τη προσπάθεια για διάκριση. Ενδεικτικό είναι το παράδειγμα όπου για μια φυσική κάκωση που αντιμετώπιζαν οι αθλητές στο παρελθόν, η ανάπτυξη της ιατρικής τεχνολογίας ελαχιστοποίησε το χρόνο αποκατάστασης των αθλητών, έτσι ώστε οι αθλητικοί επιχειρηματίες να έχουν τη δυνατότητα να προωθούν και να διαχειρίζονται για περισσότερο χρόνο το προϊόν τους. Ως εκ τούτου, είναι αδιαφιλονίκητη, πλέον, η εξάρτηση που έχει η αθλητική κοινότητα από την ιατρική τεχνολογία για να επουλώσει και να αποκαταστήσει το συντομότερο τις όποιες αθλητικές κακώσεις προκύψουν ώστε να συνεχιστεί το άθλημα απρόσκοπτα.

Καθώς ο αθλητισμός συνιστά ακόμα ένα στήριγμα στη προσπάθεια διαφύλαξης της κυριαρχίας των καπιταλιστικών ιδεών και αξιών, το κύριο δομικό στοιχείο που υποθάλπει τη συνέχιση αυτής της κυριαρχίας, είναι τα ΜΜΕ, τα οποία τεχνηέντως προωθούν έννοιες και θεωρητικά σχήματα της καπιταλιστικής λογικής. Ενδεικτικά παραδείγματα αυτής της λογικής είναι η εξύμνηση του αρρενωπού προτύπου, ο Ευρωκεντρικός ρατσισμός, ο στρατιωτικός εθνικισμός και οι φιλελεύθερες αξίες, οι οποίες αδιαμφισβήτητα αποτελούν ένα τοξικό κράμα από ιδεολογικούς ιούς που διαποτίζουν τα σημερινά αθλητικά ιδεώδη. Επιπρόσθετα, η  καπιταλιστική λογική – η οποία επαληθεύεται εντός του ανταγωνιστικού αθλητισμού και έχει ρίζες από το αντίστοιχο ανταγωνιστικό πεδίο της πολιτικής και της οικονομίας-  κηρύσσει ότι το «ταλέντο και η εργατικότητα μπορεί να κυριαρχήσει των όποιων προνομίων ενδέχεται να απολαμβάνει η όποια κοινωνική τάξη και ως εκ τούτου να οδηγήσει το φορέα τους στην κοινωνική καταξίωση. Σύμφωνα με αυτή τη συλλογιστική, βάση της απεριόριστης «ελευθερίας» που παρέχεται εντός της ελεύθερης αγοράς, ο κάθε άνθρωπος, ανεξαρτήτου φυλής, χρώματος, κοινωνικής μόρφωσης και κοινωνικής τάξης, έχει τη δυνατότητα να ανυψωθεί πάνω από το περιβάλλον του μέσα από το δικό του μόχθο και τη προσπάθεια. Έτσι, σύμφωνα με αυτή την αυτό-ανυψούμενη κοινωνική θεωρία που προβάλλει ο καπιταλισμός, όσοι δεν μπορούν να πετύχουν, είτε αυτοί είναι αθλητές είτε απλοί εργαζόμενοι, δεν έχουν παρά να μέμφονται τους εαυτούς τους για το ότι δεν προσπάθησαν αρκετά ώστε να πετύχουν.

Εντούτοις, το παράδοξο με την αθλητική εκγύμναση, όπως και κάθε άλλη δραστηριότητα, υπηρεσία ή προϊόν εντός του καπιταλιστικού πλαισίου, είναι ότι παρά την αλματώδη ανάπτυξη και τις πρωτεϊκές ή διαφοροποιημένες μορφές με τις οποίες προωθείται συνεχώς, επωφελούνται από αυτή μόνο ορισμένα τμήματα του πληθυσμού. Όπως επιβεβαιώνει έρευνα του Ευρωβαρόμετρου, «σήμερα, περισσότερο από ποτέ, η σωματική άσκηση αποτελεί προσιτή πολυτέλεια για λίγους και όχι δικαίωμα για όλους. Όσο για το αύριο δείχνει ακόμα χειρότερο»

Η εξέλιξη του καπιταλισμού επιτάσσει την εικονικότητα

Ενώ σε αρχικό στάδιο, η επιδίωξη του καπιταλιστικού κράτους επικεντρώθηκε σε μια εξωτερική προσπάθεια χειραγώγησης των σωμάτων βάση ενός μιλιταριστικού τύπου εκγύμνασης, και ενώ στη συνέχεια, η εξέλιξη αυτής της προσπάθειας αφορούσε μια εσωτερικού τύπου χειραγώγηση που επιτυγχάνεται μέσω της καλλιέργειας της αντίληψης για ένα υγιές και εύρωστο σώμα, η σημερινή εξέλιξη του καπιταλισμού δύναται να εντοπιστεί μέσα από τον εικονικό αθλητισμό. Συγκεκριμένα, όπως προκύπτει από πρόσφατο ρεπορτάζ του BBC, γίνονται σκέψεις  όπως τα ηλεκτρονικά παιχνίδια ενταχθούν στη λίστα των ολυμπιακών αθλημάτων, καθώς όπως αναφέρεται, αυτή η μορφή αθλητισμού, προσελκύει τεράστιες μάζες ατόμων, με τελευταίο παράδειγμα την παρουσία 40.000 θεατών σε διαγωνισμό ηλεκτρονικών παιχνιδιών που διεξήχθη στη Νότια Κορέα. Όπως μπορεί να συναχθεί. η καπιταλιστική αθλητική μηχανή δημιουργεί ένα νέο τρόπο προσέγγισης του αθλητισμού μέσα από τον οποίο επιζητεί την περαιτέρω αύξηση των κερδών και της εξουσίας της. Ωστόσο  η αμφισημία που χαρακτηρίζει τον ηλεκτρονικό αθλητισμό είναι ότι από τη μια σαφώς αποτελεί μια εντυπωσιακή μορφή θεάματος (π.χ. εξειδικευμένα και εντυπωσιακά γραφικά), ενώ από την άλλη, δημιουργεί μια επίπλαστη αντίληψη αναφορικά με την ίδια τη φύση του αθλήματος, τις υπέρμετρες δυνατότητες που έχουν οι εικονικοί χαρακτήρες έναντι των ανθρώπων και την απουσία κάθε σωματικού και πνευματικού  έργου που αναμφίβολα αποτελούν τους δύο άξονες μέσα από τους οποίους ο άνθρωπος γνωρίζει τον αθλητισμό.

Εξαιτίας αυτής της απεικαστικής μορφής αθλητισμού, οι άνθρωποι δεν θα μπορούν να ταυτιστούν, να συγκρίνουν και ενίοτε να θαυμάσουν τα εντός των ανθρωπίνων ορίων κατορθώματα, καθώς η όποια ταύτιση και θαυμασμός θα προκύπτουν βάση μιας αναπαράστασης. Παρότι οι σημερινοί αθλητές, με τη βοήθεια φαρμάκων, αναβολικών, εξελιγμένων ιατρικών θεραπειών κλπ, έθεσαν πολύ ψηλά τον πήχη-εξαιτίας των συνεχιζόμενων απαιτήσεων για διάκριση που θέτει η καπιταλιστική λογική- εντούτοις, τα αθλητικά κατορθώματα προσλαμβάνονταν, μέχρι τώρα, εντός των ανθρωπίνων δυνατοτήτων. Πλέον, με την εισαγωγή του ηλεκτρονικού αθλητισμού, ο αθλητισμός θα γίνεται αντιληπτός μέσα από τη προσομοίωση των κινητικών δραστηριοτήτων, θα αποτελεί δηλαδή ακόμα μια αποξενωμένη μορφή ψυχαγωγίας που θυσιάζει το είναι για το φαίνεσθαι, κατακερματίζοντας τις ανθρώπινες δυνατότητες και ανυψώνοντας παράλληλα τις ηλεκτρονικές δεξιότητες των πλασματικών αθλητών. Συμπερασματικά, ο ηλεκτρονικός αθλητισμός, δεν είναι παρά ένα ακόμα επεισόδιο της καπιταλιστικής διαστρέβλωσης που υπέστησαν οι ίδιοι οι νόμοι της προφοράς και της ζήτησης, όπου:

«Χωρίς αμφιβολία, η εποχή μας προτιμά την εικόνα από το αντικείμενο, το αντίγραφο από το πρωτότυπο, την αναπαράσταση από την πραγματικότητα, το φαινόμενο από το είναι. Το ιερό γι’ αυτήν δεν είναι παρά η ψευδαίσθηση, και το ανίερο είναι η αλήθεια. Ή μάλλον, το ιερό μεγαλώνει στα μάτια της στο μέτρο που μικραίνει η αλήθεια και αυξάνεται η ψευδαίσθηση, έτσι ώστε γι’ αυτήν, το αποκορύφωμα της ψευδαίσθησης να αποτελεί επίσης το αποκορύφωμα του ιερού (Φουέρμπαχ)».

Παραπομπές:

1) Cameron, J. (1993). The sociology of sport. In H. Perkins and G. Cushman (Eds.). Leisure, recreation and tourism. Auckland: Longman Paul.

2) Foucault, M. (1990). Power/knowledge: Selected interviews and other writings. In C. Gordon (Ed.), Brighton: Harvester Press.

 

Ο Πυγμάχος

 

 

Be first to comment